All posts by FonsMeijer

28 juni 2022: Verbonden door rampspoed

Op dinsdag 28 juni zal ik aan de Radboud Universiteit mijn proefschrift verdedigen, getiteld: Verbonden door rampspoed. Rampen en natievorming in negentiende-eeuws Nederland. Ik vind het ontzettend spannend, maar ik heb er ook veel zin in!

Diezelfde dag zal bij Uitgeverij Verloren ook de handelseditie verschijnen van mijn proefschrift. Mocht je hem alvast willen bestellen, dan kan dat hier.

De negentiende eeuw was een eeuw vol rampen. Catastrofale stormvloeden, rivieroverstromingen, explosies en stadsbranden: om de zoveel jaar vond er wel een ramp plaats die grote materiële schade aanrichtte en veel mensen het leven kostte. Toch leverde deze rampspoed ook iets anders op, namelijk gevoelens van nationale lotsverbondenheid. In mijn proefschrift onderzoek ik hoe negentiende-eeuwse Nederlanders tijdens grote rampen vorm en betekenis gaven aan nationale gevoelens: ze bejubelden hun vorsten, voelden medelijden met hun ongelukkige landgenoten en doneerden geld en goederen om ze te ondersteunen. Ik laat zien hoe het nationaal bewustzijn bij iedere ramp een kans kreeg zich verder uit te kristalliseren en betoog dat er zelfs zoiets bestond als rampennationalisme, dat keer op keer meebouwde aan het fundament waarop de Nederlandse natiestaat uiteindelijk stevig kon steunen.

New article about the history of opinion polls

For BMGN – Low Countries Historical Review, I have written an article that unravels the appropriation of electoral opinion polls by Dutch public broadcasters and their deployment in radio and television formats from the 1960s until the 1980s.

This article demonstrates that Dutch broadcasters used polls to claim a crucial role for themselves as the intermediaries between political elites on the one hand and the electorate on the other. What is more, this article contends that polls on radio and television were making the political weather as much as reporting on it. Progressive broadcast editors and polling experts appropriated polls as a means to promote the notion of Dutch voters as consumers in an open marketplace, who were no longer bound by traditional loyalties such as religion or class. As such, they boosted new, ‘depillarised’ ways of understanding politics.

De Waal, verkoeling én verwoesting

Verscheen eerder op neerlandistiek.nl, als onderdeel van de blogreeks ‘(Cata)strofen’, waarin leden van de onderzoeksgroep Dealing with Disasters bij gelegenheid van de poëzieweek rampengedichten bespreken.

Gezicht op het Valkhof tijdens een eerdere watersnood in 1784. De Valkhofburcht zou in 1795 gesloopt worden.

Zelfs als de natuur zich van haar meest verwoestende kant laat zien, konden dichters haar ook op waarde schatten. Dat bleek wel in een gedicht van de nogal onbekende schrijfster W.C. Lochmann van Königsfeldt over de verschrikkelijke overstromingsrampen van 1809. Vanwege ijsgang braken in januari van dat jaar de dijken langs de Waal, de Maas, de IJssel en de Merwede. In het rivierengebied kwam een gigantisch gebied onder water te staan en 275 mensen lieten het leven.

Vanaf de Belvedère, een uitkijktoren in het Valkhofpark, overzag Lochmann van Königsfeldt de ellende die de Waal veroorzaakte in de omgeving van Nijmegen, zoals in de Ooijpolder en bij Lent. Althans, die indruk wekte de schrijfster in het gedicht dat ze in februari van dat jaar als brochure liet publiceren bij de Amsterdamse uitgever Pieter Johannes Uylenbroek. Anders dan verschillende andere gedichten die dat jaar op de markt verschenen, betrof De watersnood, in het begin des jaars 1809 voor zover bekend geen liefdadigheidsuitgave. Het stuk was dus niet bedoeld om geld in te zamelen voor de rampslachtoffers.

In dit gedicht verwerkte zij onder meer de indrukken die zij vanaf de Belvedère zou hebben opgedaan. Bezien vanaf die toren maakte de woeste Waal grote indruk. In melodramatische termen beschreef zij de verwoestende kracht van de rivier:

Hoe buldrend giert de orcaan! de sterkste muuren kraaken
’t Verderf woedt in den storm! ’t Zwicht all’ wat weêrstand biedt!
Van gansche dorpen, reeds bedolven tot de daken,
Zie ’k slechts een torenspits in ’t akelig verschiet.

De ontembare Waal, zo dichtte ze, verbrijzelde huizen en schuren, zaaide verwarring, schrik, ellende en wanhoop. Toch dwaalden de gedachten van de dichteres, terwijl zij de rampspoed onder zich zag voltrekken, ook af naar betere tijden. De Waal bracht niet enkel verwoesting, maar was op andere momenten juist een levensader gebleken voor de streek:

ô Waal, wier zuiver nat deeze oorden mild besproeide;
Die bosch, valei en veld weldadig hebt gelaafd;
In zilver stroomnat, grootsch, langs bloemryke oevers vloeide;
Na zomerhitte, vee en mensch verkwikking gaaf!

Rivieren brachten vernieling, maar ook verfrissing en verkoeling. Ze voorzagen het talrijke groen van water en maakten landbouw mogelijk. Dankzij de Waal waren de Ooijpolder, maar ook de Betuwe, heuse lusthoven, nog het best te vergelijken het Hof van Eden, zo meende Lochmann van Königsfeldt in het gedicht.

Ze vroeg zich af: ‘Kan golf en kabbling, vloek en zegen samen weeven? Is [de Waal] een geesel of een godlyk kunstbewys?’ Het was een retorische vraag, waarin het antwoord al besloten lag: de Waal was het allebei. Vernieling en schoonheid gingen hand in hand, rampspoed en geluk volgden elkaar op, alles was onderdeel van Gods plan met de wereld. Het één was niet los te zien van het ander.

Interview ‘Bas op bezoek’

Door het eindeloze thuiswerken missen velen het contact met collega’s: de korte gesprekken in de lift en de toevallige ontmoetingen bij de koffieautomaat en de kantine. Dit gold ook voor de decaan van de Faculteit der Letteren van mijn eigen universiteit. Om hier iets aan te doen nam ze het initiatief voor de interviewreeks ‘Bas op Bezoek’. Tijdens korte gesprekken gaat student Bas van de Ven (Griekse en Latijnse Taal en Cultuur) in gesprek met faculteitsgenoten, over de actualiteiten en hun persoonlijke leven.

In de meest recente aflevering was het aan mij de eer om door Bas geïnterviewd te worden. Hij vroeg mij onder meer naar mijn onderzoek en hoe ik het als ‘ramponderzoeker’ vind om nu zelf onderdeel te zijn van een soort rampscenario. Het is een leuk en afwisselend gesprek geworden, waarin we onder andere kwamen te spreken over het koningshuis, werken in de wetenschap en mijn lockdownhobby’s. Luister het hieronder terug!

Bas op Bezoek – aflevering Fons Meijer

Vorsten en rampspoed: twee nieuwe publicaties

Een van de hoofdstukken in mijn proefschrift zal gaan over betrokkenheid van negentiende-eeuwse vorsten na rampspoed en de verbeelding hiervan door schrijvers en kunstenaars – ik sprak er bij verschillende gelegenheden al over en schreef er afgelopen voorjaar ook een stukje over op deze website. Afgelopen tijd zagen twee publicaties het levenslicht die zijn gebaseerd op dit onderzoek.

Continue reading Vorsten en rampspoed: twee nieuwe publicaties

Veerkracht ten tijde van crisis: college tijdens online-symposium

Vorige week organiseerde het Departement Geschiedenis, Kunstgeschiedenis en Oudheid het online-symposium Veerkracht ten tijde van crisis. Leiderschap, verbeelding, ervaring sinds de oudheid tot heden. Dit om de studenten en medewerkers van het departement een gelegenheid om samen te komen en de coronacrisis in historisch perspectief te bezien.

Ik leverde ook een bijdrage en vertelde een verhaal over de rol die beeldvorming van de Oranjes speelde in tijden van rampspoed.

Nederlandse vorsten in tijden van nationale crisis

17 september 2013, Binnenhof Den Haag. (Wikimedia Commons)

Zojuist werd bekendgemaakt dat koning Willem-Alexander om 19.00u een toespraak zal houden over de coronacrisis. Ik verwacht niet dat hij uitgebreid stil zal staan bij de beleidskeuzes van de Nederlandse regering, zoals premier Rutte afgelopen maandag bijvoorbeeld wel deed. Een blik op de geschiedenis leert dat de rol van Nederlandse vorsten in tijden van crisis en rampspoed er eerder een is van troosten, ondersteunen en moreel verkwikken. Door mijn onderzoek weet ik dat zij zich dan presenteren als vader/moeder van de natie (en ook zo worden gezien door een deel van de bevolking). Zij prediken dan sociale cohesie en het belang van onderlinge ondersteuning.

Continue reading Nederlandse vorsten in tijden van nationale crisis